. TÖRE .
. Töre, Türk toplumlarında kökü çok eskilere
dayanan, sosyal hayatı düzenleyen, “yazısız hukuk” ve “ahlak kuralları”
bütünüdür.
. İslamiyet öncesi Türk devletlerinden
günümüze kadar etkisini (farklı formlarda da olsa) sürdürmüş olan bu kavram, “toplumun
vicdanını” ve “yaşam biçimini” temsil eder.
A) Töre’nin Temel
Özellikleri
. Töre, sadece "gelenek" demek
değildir; aynı zamanda bir hukuk sistemidir. Özelliklerini şöyle
sıralayabiliriz:
a-Yazısız
Olması: Başlangıçta
sözlü kültürle nesilden nesle aktarılmıştır.
(Uygurlar ile
birlikte yazılı hale gelmeye başlamıştır.)
b-Değişebilirlik: Toplumun ihtiyaçlarına, coğrafi şartlara
ve zamana göre hükümdar (Kağan) veya Kurultay kararıyla güncellenebilir.
c-Süreklilik: Devletler yıkılsa bile töre varlığını
sürdürür.
Ünlü Türk
atasözü bunu şöyle özetler: "İl (devlet) gider, töre kalır."
ç-Herkesi
Kapsaması: Töre
karşısında herkes eşittir.
Kağan
(hükümdar) bile töreye uymak zorundadır; aksi halde meşruiyetini kaybedebilir.
d-Caydırıcılık: Toplum düzenini bozan suçlara karşı
(vatana ihanet, adam öldürme, hırsızlık vb.) ağır ve kesin yaptırımlar içerir.
B) Töre’nin Değişmez Dört
İlkesi
Eski Türk
anlayışına göre törenin bazı maddeleri zamanla değişse de, şu dört temel esas
asla değiştirilemez:
1. Hak ve hukukun gözetilmesi. Könilik
(Adalet):
2. Toplumun yararına hareket edilmesi. Uzluk
(İyilik/Faydalılık):
3. Yasalar önünde herkesin bir tutulması. Tüzlük
(Eşitlik):
4. İnsan onuruna ve kişiliğine saygı
duyulması. Kişilik (İnsanlık):
C) Töre Nasıl Oluşur?
Töre üç temel
kaynağa dayanır:
1. Halkın Örf ve Adetleri: Toplumun uzun yıllar boyunca
doğru kabul edip uyguladığı davranışlar.
2. Kurultay Kararları: Devletin ileri gelenlerinin meclislerde
aldığı kararlar.
3. Hakanların Emirleri: Hükümdarların koyduğu ve toplumca kabul
gören kurallar.
Ç)
Günümüzde töreden ne anlamalıyız?
Türk toplumunda bugün törenin ne gibi önemi
vardır?
. Günümüzde
"töre" kavramı, tarihsel köklerinden kopmadan ancak anlam kaymasına
uğrayarak modern hayatta varlığını sürdürmektedir.
. Bugün töreyi
iki ana eksende değerlendirmek daha sağlıklı olacaktır: bir yanda yüksek
ahlaki değerler, diğer yanda ise sosyolojik alışkanlıklar ve yanlış
algılar.
. Günümüzde törenin yeri ve önemi:
1. Modern
Anlamda Töre: "Milli Karakter ve Etik"
. Tarihsel süreçte devletin anayasası olan
töre, bugün yazılı kanunların yerini tutmasa da Türk toplumunun sosyal
genetiğini oluşturur. Günümüzde töre denince şu değerler akla gelmelidir:
a-Adalet ve Eşitlik: Törenin "Könilik" (adalet) ve
"Tüzlük" (eşitlik) ilkeleri, bugün modern hukuk devletinin temel
prensipleriyle örtüşür.
b-Sosyal Dayanışma: Zor durumda olana yardım etmek,
"misafirperverlik" ve "komşusu açken tok yatmamak" gibi
değerler törenin günümüze yansıyan toplumsal yardımlaşma unsurlarıdır.
c-Liyakat ve
Bilgelik: Eski
Türklerde yöneticinin "bilge" olması zorunluluğu, bugün de toplumun
liderlerinden beklediği bir yetkinlik kriteridir.
2.
Olumsuz Anlam Kayması: "Töre Cinayetleri"
. Modern dönemde töre kelimesi maalesef en
çok "töre cinayetleri" veya "kan davaları" ile
anılır olmuştur.
. Günümüzde "töre" kelimesi bazen
"töre cinayetleri" gibi olumsuz durumlarla anılsa da, tarihsel ve
sosyolojik anlamda töre; adaleti, düzeni ve toplumsal dayanışmayı sağlayan bir
disiplin mekanizmasıdır.
. Ancak sosyologlar ve tarihçiler bu durumun “gerçek
töre” ile çeliştiğini vurgular:
a-Özünde töre;
kadını, çocuğu ve zayıfı korumayı emreder.
b-Bugün
"töre" adı altında işlenen suçlar, aslında törenin kendisi değil,
kapalı toplum yapılarının çarpık birer uygulamasıdır. Devletin hukuk sistemi bu
tür yapıları "töre" olarak değil, “suç olarak” tanımlar.
3.
Günümüzde Törenin Önemi
Töre, Türk
toplumunu bir arada tutan "görünmez bağlar" bütünü olarak şu
alanlarda önemini korur:
a-Kimlik Muhafazası: Küreselleşen dünyada bir toplumun kendi
karakterini korumasını sağlar. Edep, saygı ve aile bağları törenin yaşayan
kısımlarıdır.
b-Gayriresmi Denetim
Mekanizması: Toplumun
"ayıplama" veya "takdir etme" gibi tepkileri, insanların
ahlaki sınırları aşmasını engelleyen sosyal bir kontrol mekanizmasıdır.
c-Hukukun Temeli (Örfî
Hukuk): Günümüz Türk
Medeni Kanunu'nda bile "örf ve adet", yazılı kanunda hüküm bulunmayan
hallerde bir yardımcı kaynak olarak kabul edilir.
Özetle
. Bugün töre, artık bir devletler hukuku değil;
bir yaşam felsefesi ve ahlak pusulasıdır.
"İl
(devlet) gider, töre kalır" sözü,
devletler değişse bile Türk milletinin karakterini belirleyen o temel ahlaki
kodların yaşamaya devam ettiğini anlatır.
. Öğretmen Gönen ÇIBIKCI, 2025.12.27, İS.
. YAZININ TÜMÜNÜ
OKUYUNUZ:
. (YZ
destekli araştırma ve incelemeye dayanan yazım.)
