TÖRE

 .   TÖRE  .

.    Töre, Türk toplumlarında kökü çok eskilere dayanan, sosyal hayatı düzenleyen, “yazısız hukuk” ve “ahlak kuralları” bütünüdür.

.     İslamiyet öncesi Türk devletlerinden günümüze kadar etkisini (farklı formlarda da olsa) sürdürmüş olan bu kavram, “toplumun vicdanını” ve “yaşam biçimini” temsil eder.

A) Töre’nin Temel Özellikleri

.   Töre, sadece "gelenek" demek değildir; aynı zamanda bir hukuk sistemidir. Özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

a-Yazısız Olması: Başlangıçta sözlü kültürle nesilden nesle aktarılmıştır.

(Uygurlar ile birlikte yazılı hale gelmeye başlamıştır.)

b-Değişebilirlik: Toplumun ihtiyaçlarına, coğrafi şartlara ve zamana göre hükümdar (Kağan) veya Kurultay kararıyla güncellenebilir.

c-Süreklilik: Devletler yıkılsa bile töre varlığını sürdürür.

Ünlü Türk atasözü bunu şöyle özetler: "İl (devlet) gider, töre kalır."

ç-Herkesi Kapsaması: Töre karşısında herkes eşittir.

Kağan (hükümdar) bile töreye uymak zorundadır; aksi halde meşruiyetini kaybedebilir.

d-Caydırıcılık: Toplum düzenini bozan suçlara karşı (vatana ihanet, adam öldürme, hırsızlık vb.) ağır ve kesin yaptırımlar içerir.

B) Töre’nin Değişmez Dört İlkesi

Eski Türk anlayışına göre törenin bazı maddeleri zamanla değişse de, şu dört temel esas asla değiştirilemez:

1.    Hak ve hukukun gözetilmesi. Könilik (Adalet): 

2.    Toplumun yararına hareket edilmesi. Uzluk (İyilik/Faydalılık): 

3.    Yasalar önünde herkesin bir tutulması. Tüzlük (Eşitlik): 

4.    İnsan onuruna ve kişiliğine saygı duyulması. Kişilik (İnsanlık): 

C) Töre Nasıl Oluşur?

Töre üç temel kaynağa dayanır:

1.    Halkın Örf ve Adetleri: Toplumun uzun yıllar boyunca doğru kabul edip uyguladığı davranışlar.

2.    Kurultay Kararları: Devletin ileri gelenlerinin meclislerde aldığı kararlar.

3.    Hakanların Emirleri: Hükümdarların koyduğu ve toplumca kabul gören kurallar.

Ç) Günümüzde töreden ne anlamalıyız?

 Türk toplumunda bugün törenin ne gibi önemi vardır?

. Günümüzde "töre" kavramı, tarihsel köklerinden kopmadan ancak anlam kaymasına uğrayarak modern hayatta varlığını sürdürmektedir.

. Bugün töreyi iki ana eksende değerlendirmek daha sağlıklı olacaktır: bir yanda yüksek ahlaki değerler, diğer yanda ise sosyolojik alışkanlıklar ve yanlış algılar.

.  Günümüzde törenin yeri ve önemi:

1. Modern Anlamda Töre: "Milli Karakter ve Etik"

.   Tarihsel süreçte devletin anayasası olan töre, bugün yazılı kanunların yerini tutmasa da Türk toplumunun sosyal genetiğini oluşturur. Günümüzde töre denince şu değerler akla gelmelidir:

a-Adalet ve Eşitlik: Törenin "Könilik" (adalet) ve "Tüzlük" (eşitlik) ilkeleri, bugün modern hukuk devletinin temel prensipleriyle örtüşür.

b-Sosyal Dayanışma: Zor durumda olana yardım etmek, "misafirperverlik" ve "komşusu açken tok yatmamak" gibi değerler törenin günümüze yansıyan toplumsal yardımlaşma unsurlarıdır.

c-Liyakat ve Bilgelik: Eski Türklerde yöneticinin "bilge" olması zorunluluğu, bugün de toplumun liderlerinden beklediği bir yetkinlik kriteridir.

2. Olumsuz Anlam Kayması: "Töre Cinayetleri"

.   Modern dönemde töre kelimesi maalesef en çok "töre cinayetleri" veya "kan davaları" ile anılır olmuştur.

.  Günümüzde "töre" kelimesi bazen "töre cinayetleri" gibi olumsuz durumlarla anılsa da, tarihsel ve sosyolojik anlamda töre; adaleti, düzeni ve toplumsal dayanışmayı sağlayan bir disiplin mekanizmasıdır.

.  Ancak sosyologlar ve tarihçiler bu durumun “gerçek töre” ile çeliştiğini vurgular:

a-Özünde töre; kadını, çocuğu ve zayıfı korumayı emreder.

b-Bugün "töre" adı altında işlenen suçlar, aslında törenin kendisi değil, kapalı toplum yapılarının çarpık birer uygulamasıdır. Devletin hukuk sistemi bu tür yapıları "töre" olarak değil, “suç olarak” tanımlar.

3. Günümüzde Törenin Önemi

Töre, Türk toplumunu bir arada tutan "görünmez bağlar" bütünü olarak şu alanlarda önemini korur:

a-Kimlik Muhafazası: Küreselleşen dünyada bir toplumun kendi karakterini korumasını sağlar. Edep, saygı ve aile bağları törenin yaşayan kısımlarıdır.

b-Gayriresmi Denetim Mekanizması: Toplumun "ayıplama" veya "takdir etme" gibi tepkileri, insanların ahlaki sınırları aşmasını engelleyen sosyal bir kontrol mekanizmasıdır.

c-Hukukun Temeli (Örfî Hukuk): Günümüz Türk Medeni Kanunu'nda bile "örf ve adet", yazılı kanunda hüküm bulunmayan hallerde bir yardımcı kaynak olarak kabul edilir.

Özetle

.  Bugün töre, artık bir devletler hukuku değil; bir yaşam felsefesi ve ahlak pusulasıdır. 

"İl (devlet) gider, töre kalır" sözü, devletler değişse bile Türk milletinin karakterini belirleyen o temel ahlaki kodların yaşamaya devam ettiğini anlatır.

.    Öğretmen Gönen ÇIBIKCI, 2025.12.27, İS.

.      YAZININ TÜMÜNÜ OKUYUNUZ:

.    (YZ destekli araştırma ve incelemeye dayanan yazım.)